Wie straks oog in oog staat met het kunstwerk Boy in Museum Voorlinden, zal waarschijnlijk eerst omhoogkijken. De jongen is 4,5 meter hoog en zit gehurkt met zijn armen om zijn benen. Zijn blik is waakzaam, misschien enigszins onzeker. Van dichtbij zijn aderen, huidplooien, haren en kleine onvolkomenheden zichtbaar. Alles klopt. En tegelijkertijd klopt er iets fundamenteels niet: mensen zijn niet vierenhalve meter hoog.
Precies in die spanning bevindt zich het werk van Ron Mueck. Zijn beelden worden vaak hyperrealistisch genoemd, maar realisme alleen verklaart hun aantrekkingskracht nauwelijks. Hij maakt mensen die niet bestaan, geeft hun lichamen een bijna ongemakkelijke geloofwaardigheid en verandert vervolgens hun schaal. Die fascinatie voor het grensgebied tussen leven en levensecht begon lang voordat Mueck kunstenaar werd.
Opgroeien tussen de poppen
Ron Mueck werd in 1958 in Melbourne geboren als zoon van Duitse ouders. Zijn familie had er een bedrijf in speelgoed; zijn moeder maakte poppen.1 Als kind hielp hij mee en maakte hij zelf figuren. Hij groeide dus op in een omgeving waarin het vervaardigen van een gezicht of lichaam geen kunsttheoretische bezigheid was, maar ambacht.
Mueck volgde geen klassieke kunstopleiding. Hij leerde materialen kennen door ermee te werken. Hoe krijgt een kunstmatig gezicht uitdrukking? Hoe kan een dood voorwerp de suggestie wekken dat er iemand aanwezig is? Hij werkte eerst voor de Australische kindertelevisie en maakte er poppen, decors en effecten.
Portret van Ron Mueck door Antoine van Kaam, close up van Boy, het pak voor 'Ludo', waarin de kunstenaar zelf ook het personage speelde, Couple under an Umbrella.
Een bijzondere ontmoeting bij Voorlinden.
In het jaar waarin Voorlinden zijn tienjarig bestaan viert, gaat Susan van Koeveringe in gesprek met oprichter Joop van Caldenborgh. Over verzamelen en ondernemen, over het museum dat uit zijn collectie ontstond en over wat er nodig is om iets blijvends te creëren. En natuurlijk ook over de komst van Boy.
De man achter het monster
In de jaren tachtig kwam Mueck terecht in de wereld van Jim Henson, een Amerikaanse filmproducent en poppenspeler. Voor de fantasyfilm Labyrinth uit 1986 werkte Mueck mee aan Ludo, het enorme harige wezen dat een van de hoofdfiguren werd. Hij hielp bij het maken van het personage en speelde en vertolkte hem ook.2 De wereld van Henson draaide om hetzelfde raadsel dat Mueck later als kunstenaar zou blijven onderzoeken: hoeveel techniek is nodig om ons te laten geloven dat iets leeft? Een pop bestaat uit schuim, rubber, textiel, mechaniek en verf. Toch kan een kleine beweging al voldoende zijn om emotie te zien.
Na film en televisie werkte Mueck een tijd als modellenmaker in de reclamewereld. Maar daar voelde hij zich niet op zijn plaats. Alles wat hij maakte, was gericht op een tweedimensionaal eindresultaat, maar Mueck wilde dingen blijven maken waaraan een afbeelding juist niet voldoende recht zou kunnen doen.3
Van illusie naar kunst
De beslissende stap kwam via zijn schoonmoeder, de Portugees-Britse schilderes Paula Rego. Voor haar bijdrage aan Spellbound: Art and Film in de Hayward Gallery in Londen had zij in 1996 een Pinokkio-figuur nodig. Mueck maakte hem. Zo zette hij zijn eerste schreden in de kunstwereld.
In 1997 werd het beeld Dead Dad opgenomen in de tentoonstelling Sensation in de Royal Academy of Arts in Londen. Op de vloer lag een kleine, naakte man: Mueck had zijn kort daarvoor overleden vader uit zijn herinnering nagemaakt, maar op ongeveer een halve menselijke schaal. Daarmee werd meteen een kernprincipe uit zijn kunst zichtbaar. Hij kon overtuigend een lichaam namaken, maar juist door de schaal te veranderen, haalt hij de werkelijkheid uit zijn verband. Bij Mueck begint het kunstwerk niet met, maar vanaf de gelijkenis. Schaal, houding en blik ontregelen vervolgens onze waarneming.
Een ambacht tot in het kleinste detail
Wie alleen het eindresultaat ziet, zou in eerste instantie kunnen denken dat Muecks werk vooral draait om technische perfectie. Maar de techniek staat volledig in dienst van de waarneming.
Een beeld begint vaak klein. Mueck maakt maquettes in klei en bepaalt vervolgens welke schaal goed voelt. Voor grote beelden worden mallen en materialen als glasvezel of siliconen gebruikt. Daarna volgt het minutieuze werk: huidverkleuringen, aderen en vlekjes worden geschilderd, haren afzonderlijk aangebracht en ogen apart vervaardigd.4
Inmiddels gebruikt hij ook 3D-scanning en computergestuurde freesmachines. Daarna neemt de hand het opnieuw over: Mueck snijdt, schildert en corrigeert.5 Technologie vervangt het ambacht dus niet, maar is een aanvulling en verruimd de mogelijkheden.
Boy: techniek wordt verwondering
Nergens wordt de combinatie van techniek, ambacht en verwondering duidelijker dan in Boy. Mueck begon in 1999 met een kleimodel van ongeveer veertig centimeter hoog en vergrootte de figuur vervolgens tot 4,5 meter.6
Boy werd in 2000 getoond in de Millennium Dome in Londen en een jaar later op de Biënnale van Venetië. Vervolgens werd het verworven door ARoS in Aarhus, waar het uitgroeide tot een van de iconen van het museum. Ondanks zijn afmetingen werkt de jongen niet machtig, maar – mede door zijn gehurkte houding – lijkt hij eerder op zijn hoede. De toeschouwer wordt weliswaar klein gemaakt door de schaal, maar kijkt tegelijkertijd naar iemand die zelf kwetsbaar lijkt.
Couple under an Umbrella: de kracht van stilte
Veertien jaar na Boy maakte Mueck een werk waarin diezelfde werkwijze een stillere vorm kreeg. Couple Under an Umbrella toont een ouder echtpaar onder een felgekleurde parasol. De figuren zijn ongeveer tweemaal levensgroot. Er gebeurt vrijwel niets. Als tijdens een lome zomernamiddag. En juist daardoor ga je kijken.
Naar tenen, vingers die in de huid drukken en een trouwring die bijna in een vinger lijkt te zijn gegroeid. Alles aan de lichamen is zichtbaar, maar wat er tussen de twee mensen gebeurt, blijft onbeslist. Is dit intimiteit, gewoonte, liefde, vermoeidheid? Misschien allemaal tegelijk.
Het werk markeert ook een ontwikkeling in Muecks oeuvre. Zijn vroege beelden tonen vaak afzonderlijke, in zichzelf gekeerde figuren. Vanaf Couple Under an Umbrella wordt de relatie tussen mensen nadrukkelijker onderwerp. En opnieuw bepaalt schaal de ervaring: op een foto lijkt het bijna een strandtafereel, in werkelijkheid sta je bijna binnen de persoonlijke ruimte van twee personen.
Van Boy naar het Couple
Ter gelegenheid van het tienjarig bestaan van Museum Voorlinden reist Couple Under an Umbrella tijdelijk naar ARoS. In omgekeerde richting komt Boy naar Wassenaar, voor Celebrating the Icons of Art. Voor deze jubileumtentoonstelling wordt voor het eerst het gehele museum opnieuw ingericht.
Zo ontmoeten twee sleutelwerken uit Muecks loopbaan elkaar als het ware onderweg. Tussen Boy uit 1999 en Couple Under an Umbrella uit 2013 liggen veertien jaar, maar ook tientallen jaren ervaring: van het speelgoedbedrijf van zijn ouders naar Jim Henson, de reclamewereld, productiewerk en uiteindelijk de autonome beeldhouwkunst die Ron Mueck wereldberoemd heeft gemaakt.
De middelen veranderden. Naast rubber en siliconen verschenen 3D-scanners en computergestuurde machines. Maar de oorspronkelijke vraag blijft dezelfde: wat is er nodig om levenloos materiaal persoonlijkheid te geven?
Misschien verklaart dat waarom Muecks werk zoveel mensen onmiddellijk aanspreekt. Eerst is er de verwondering over hoe iemand dit heeft kunnen maken. Daarna ga je dichterbij staan. Je ziet een ader, een haar, een rimpel, de afdruk van een ring in de huid. Tijdens dat kijken vergeet je uiteindelijk het materiaal. Je kijkt naar een mens. En toch ook weer niet.
Bronnen
- Museum Voorlinden, “Ron Mueck” (retrospectief 29 juni–17 november 2024); https://www.voorlinden.nl/tentoonstelling/ron-mueck/
- https://en.wikipedia.org/wiki/Ludo_(Labyrinth)
- Sean O’Hagan, “Ron Mueck: From Muppets to motherhood”, The Observer, 6 augustus 2006; https://www.theguardian.com/artanddesign/2006/aug/06/art2
- National Galleries of Scotland, toelichting op Ron Muecks materiaalgebruik en productieproces; https://www.nationalgalleries.org/exhibition/ron-mueck
- Art Gallery of New South Wales, https://www.artgallery.nsw.gov.au/learn/learning-resources/ron-mueck-encounter/
- ARoS, collectiepagina, Ron Mueck – Boy (1999); https://www.aros.dk/en/aros-collection/ron-mueck-boy-1999/
Bob Hardus
Bob heeft een achtergrond in journalistiek en specialiseerde zich later in search en content marketing. Hij adviseert organisaties over het vergroten van online zichtbaarheid en het inzetten van storytelling.
